დემენციის სასკრინინგო ინსტრუმენტები

AD8: ვაშინგტონია უნივერსიტეტის დემენციის სკრინინგ ტესტი.

ავტორები: James E. Galvin, MD, MPH, (Florida Atlantic University, Charles E. Schmidt College) და Yael Zweig, MSN, AGPCNP-BC, (New York University Langone Medical Center). 

რატომ:

ალცჰაიმერის დაავადება და დემენციის სხვა ფორმები რჩება მოსახლეობაში გამოუვლენელი და შესაბამისად არადიაგნოსტირებული (Galvin et al., 2005). პირველადი ჯანდაცვის ექიმები სავარაუდოდ წარმოადგენენ სპეციალისტთა იმ ჯგუფს, რომლებიც ალცჰაიმერის დაავადებისა და დემენციის სხვა სახეობების ადრეულ სიმპტომებს გამოავლენა შეუძლიათ ხანდაზმულებში. პირველად ჯანდაცვის ქსელის პროვაიდერები შეიძლება ელოდნენ, რომ 65 წლის ზემოთ ასაკის მქონე პირთა 11%-ის და 85 წლის ზემოთ ასაკის მქონე პირთა 32%-ს ექნება ალცჰაიმერის დაავადება, ხოლო სიხშირე მოსალოდნელია რომ გაიზრდება 65 წელს ზემოთ მოსახლეობის ზრდასთან ერთად (Alzheimer’s Association, 2016). ადრეული სკრინინგი მნიშვნელოვანია დაავადების საწყის ეტაპზე გამოვლენისათვის, რათა შევძლოთ მკურნალობის დაგეგმვა და პაციენტისა და მისი ოჯახის წევრი-მომვლელების სამომავლო ზრუნვის ორგანიზება. მოცემული დოკუმენტი წარმოგვიდგენს AD8-ს – ვაშინგტონის უნივერსიტეტის დემენციის სკრინინგის ტესტს, რომელიც ასევე ცნობილია როგორც “რვა პუნქტიანი ინტერვიუ დაბერებისა და დემენციის დიფერენცირებისთვის”. ეს არის მოკლე და მარტივი სადიაგნოსტიკო ხელსაწყო, რომლის შევსებაც შეუძლია ინფორმაციის მომწოდებელს ან თავად პაციენტს პირველადი ჯანდაცვის ან სხვა სპეციალისტთან ვიზიტამდე (Galvin et al., 2005, 2006, 2007a, 2007b).

საუკეთესო ინსტრუმენტი: 

AD8 შემუშავებულია, როგორც მარტივი და სწრაფი ხელსაწყო, რომელიც ეხმარება ნორმალური სიბერის ნიშნები და დემენციის მსუბუქი ფორმა განვასხვავოთ. იგი მოიცავს 8 პუნქტს, რომელიც აფასებს მეხსიერებას, ორიენტაციას, განსჯის უნარს და ფუნქციურ მდგომარეობას. ზღვრული ქულა არის: ნორმალური შემეცნება (კოგნიცია) 0-1; კოგნიტური დარღვევა – 2 ან მეტი. განსხვავებით ისეთი ტესტებისგან, როგორიცაა Mini-Cog და Mini Mental State Examination (MMSE), AD8 აფასებს ინდივიდში მიმდინარე ცვლილებებს სხვადასხვა კოგნიტურ ასპექტში წინა ფუნქციურ დონესთან შედარებით და მგრძნობიარეა დემენციის ადრეული ნიშნების მიმართ ეტიოლოგიის მიუხედავად. 

თავდაპირველად AD8 აღიარებული იყო როგორც ინფორმაციის მომწოდებელზე დაფუძნებული ინტერვიუ, რომელსაც ავსებდა მეუღლე, ზრდასრული შვილი ან მეგობარი, რომელიც კარგად იცნობდა პაციენტს. ბოლო კვლევებმა დაადასტურა AD8-ის გამოყენება როგორც უშუალო კითხვარი პოტენციურად დემენციის მქონე პირისთვის, რომელსაც ხშირად შეუძლია საკუთარი ფუნქციური ცვლილებების შეფასება დაავადების მოგვიანებით სტადიებშიც (Galvin et al., 2007b). AD8 არის მოკლე, მარტივი, სწრაფად შესავსები (~3 წუთი), კულტურულად მგრძნობიარე ინსტრუმენტი, რაც მას იდეალურს ხდის პირველადი ჯანდაცვის პრაქტიკაში, წლიური პროფილაქტიკური ვიზიტებსა და კვლევებში გამოყენებისთვის. დამატებით, იგი აღიარებულია გადაუდებელი დახმარების განყოფილებებსა სა სხვა კლინიკური გარემოებებში გამოყენებისთვის (Carpenter et al., 2011).

სამიზნე პოპულაცია: 

იმის გათვალისწინებით, რომ ალცჰაიმერის მქონე პირთა 81% არის 75 წლის ან უფრო ასაკოვანი (Alzheimer’s Association, 2016), პირველადი ჯანდაცვის პირობებში რეკომენდირებულია ამ ასაკობრივი ჯგუფის სკრინინგი ნებისმიერი ვიზიტის დროს და AD8-ის მონაცემების ყოველწლიური განახლება. 75 წელზე უმცროსი მოზრდილებიც, რომელთაც აღენიშნებათ კოგნიტური ცვლილებები ან რომელთა ოჯახის წევრებმა/მეგობრებმა შენიშნეს ცვლილებები, ასევე უნდა გაიარონ AD8 შეფასება. 

ვალიდობა და სანდოობა:

AD8 საიმედოდ განასხვავება დემენციია არმქონე და დემენციის მქონე პირებს და მგრძნობიარეა კოგნიტური ცვლილებების ადრეული ნიშნების მიმართ. კონკურენტული ვალიდობა მაღალია – AD8 კორელირებს (r = 0.75) Clinical Dementia Rating (CDR)-თან, რომელიც წარმოადგენს დემენციის შეფასების “ოქროს სტანდარტ” გლობალურ სკალას და ასევე ფორმალური ნეირო-ფსიქოლოგიური შეფასების ხელწაყოს. 

დაფიქსირებულია მგრძნობელობა >84% და სპეციფიკურობა  >80%. AD8-ის კრონბახის ალფა შეადგენს 0.84-ს, რაც მიუთითებს შესანიშნაც შიდა თანმიმდევრულობაზე. ასევე, მას აქვს მაღალი შიდა-შემფასებლური სანდოობა და სტაბილურუბა (სადიაგნოსტიკო ხელსაწყოს უნარი თუ რამდენად ერთნაირად აფასებს რაღაცას რამდენჯერმე). ინსტრუმენტი ეფექტურად განასხვავებს დემენციის არმქონე და დაქვეითებული კოგნიტური ფუნქციის მქონე პირებს (პოზიტიური პროგნოსტიკური მნიშვნელობა >85%, ნეგატიური პროგნოსტიკური მნიშვნელობა >70%, ROC-მრუდის ქვეშ ფართობი: 0.908, 95% ნდობის ინტერვალი: 0.888-0.925). AD8-ის კომბინირება MoCA და Min-cog, მნიშვნელოვნად ზრდის ადრეული კოგნიტური ცვლილებების გამოვლენის შესაძლებლობას (Galvin et al.  2007a). AD8 ადაპტირებულია მრავალ ენაზე, მათ შორის, ესპანურ, ფრანგულ, პორტუგალიურ, ნორვეგიულ, ჩინურ, კორეულ, ინდონეზიურ და ფილიპინურ.

ძლიერი მხარეები და შეზღუდვები: 

AD8-ის უპირატესობებია მასში შემავალი კითხვების სიმცირე, მისი შევსება იკავებს საშუალოდ 3 წუთს და არ საწიროებს რაიმე სპეციალურფ განსწავლას. მისი პუნქტები აფასებს ინდივიდში მიმდინარე ცვლილებებს შემეცნების მრავალ ასპექტში. მისი შევსება, შესაძლებელია როგორც თავად ხანდაზმულის, ასევე ინფორმაციის მიმწოდებლის მიერ – პირადად ან სატელეფონო საუბრის მეშვეობით. ტესტი შეფასებულია სხვადახსხვა ეთნიკური წარმოშობის ჯგუფებში. სხვა ინსტრუმენტებთან შედარებით, AD8 უკეთ ავლენს კოგნიტურ ცვლილებებს მაღალი ფუნქციური დონის მქონე პირებში, რაც მას განსაკუთრებით გამოსადეგს ხდის პირველადი ჯანდაცვის პრაქტიკაში. მისი პოტენციური ნაკლი მაშინ ვლინდება როდესაც პაციენტს არ ყავს ინფორმაციის მიმწოდებელი, თუმცა ეს შეიძლება მხოლოდ ზღუდავდეს ტესტის სარგებლიანობას გრძელვადიანი მონიტორინგის დროს.

შემდგომი შეფასება:

AD8-ზე დადებითი შედეგის შემთხვევაში აუცილებელია დამატებითი შეფასება, რომელიც მოიცავს ანამნეზს, ფიზიკურ გამოკვლევას, სტანდარტულ კოგნიტურ ტესტებს, ლაბორატორიულ კვლევებს და ტვინის ვიზუალიზაციას დემენციის დიაგნოზის დასადასტურებლად. 

AD8 ტესტი

გამოყენება:

კითხვები მიეწოდება რესპონდენტს ბეჭვდითი სახით ფურცელზე თვითშევსებისთვის ან შეიძლება ხმამაღლა წაკითხვა რესპონდენტისათვის ან პირისპირ ან ტელეფონით. 

სასურვწლია AD8-ის ჩატარება ინფრმაციის მომწოდებელთან, მისი არსებობის შემთხვევაში. ინფორმანტის არარსებობისას ტესტი შეიძლება ჩაუტარდეს უშუალოდ პაციენტს. ინფორმანტთან ჩატარებისას აუცილებელია მკაფიოდ მოთხოვნა, რომ შეაფასოს პაციენტში არსებული ცვლილებები. პაციენტთან ჩატარებისას საჭიროა პაციენტმა შეაფასოს თითოეული პუნქტის მიხედვით საკუთარი ფუნქციური უნარის ცვლილებწბი, მიზეზობრივი კავშირის მითითების გარეშე.

თუ კითხვები ხმამაღლა იკითხება, ექიმმა ყურადღებით უნდა წაიკითხოს ფრაზა როგორც ფორმულირებულია და გაამახვილოს ყურადღება კოგნიტური პრობლემებით გამოწვეულ ცვლილებებზე (და არა ფიზიკური პრობლემებით). ცალკეულ პუნქტებს შორის უნდა იყოს დაახლოებით ერთი წამის ინტერვალი. 

შეფასება:

საბოლოო შეფასება წარმოადგენს იმ პუნქტების ჯამს, რომლებიც მონიშნულია როგორც “დიახ, არის ცვლილება”. შედეგებია ინტერპრეტაცია: 0-1 ნორმალუეი კოგნიცია; 2 ან მეტი კოგნიტური დარღვევა.

(გახსოვდეთ, რომ ‘დიახ, არის ცვლილება’ მიუთითებს, რომ გამოვლინდა ცვლილებები უკანაკნელი წლების მანძილზე რაც შემეცნების (მეხსიერება ან აზროვნება) პრობლემებით არის გამოწვეული	დიახ, არის ცვლილება	არა, ცვლილება არ არის	უცნობია, არ ვიცით
განსჯის უნარის დარღვევა (მაგ. გადაწყვეტილებების მიღების სირთულე, არასწორი ფინანსური გადაწყვეტილებები, აზროვნების პრობლემები).
ინტერესის შემცირება ჰობისა (საყვარელი საქმით გატაცება) და აქტივობების მიმართ.
ერთი და იგივე საკითხების მრავალჯერ განმეორება (კითხვების, ისტორიების ან განცხადებების).
სირთულე ახალი მოწყობილობის, ტექნიკის ან ხელსაწყოს გამოყენების სწავლაში (მაგ. კომპიუტერი, მიკროტალღური ღუმელი).
სწორი თვის ან წლის დავიწყება.
რთული ფინანსური საკითხების მართვის სირთულე (მაგ. ანგარიშების გასწორება, გადასახადების გადახდა).
შეხვედრების დამახსოვრების სირთულე.
ყოველდღიუეი პრობლემები აზროვნებასა და/ან მეხსიერებაში.

AD8 ჯამური ქულა

თარგმანი: ნინო ეხვაიას და დავით გიგინეიშვილის