დემენციის ბიომარკერები

დემენცია (ალცჰაიმერის დაავადება): ბიომარკერები და სკრინინგი

ავტორები: დავით გიგინეიშვილი, ნინო ეხვაია

დემენციის ბიოლოგიური პათოლოგია კლინიკური სიმპტომების გამოვლინებამდე წლებით ადრე იწყება. ამ მიზეზით, ბოლო ათწლეულის კვლევის ძირითადი ამოცანა ადრეული გამოვლენის ინსტრუმენტების შემუშავება გახდა: ბიომარკერები, რომელიც ბიოლოგიურ ცვლილებებს სიმპტომებამდე ამოიცნობს, და სკრინინგ ტესტები, რომლებიც კოგნიტური ფუნქციის ადრეულ ცვლილებებს გამოავლენს. ეს ორი ინსტრუმენტი განსხვავებულ კითხვებზე პასუხობს და სხვადასხვა კლინიკური მიზნისთვის გამოიყენება.

ბიომარკერები არის პარამეტრი (ფიზიოლოგიური, ბიოქიმიური, ანატომიური), რომლის გაზომვა შესაძლებელია in vivo და რომელიც ასახავს დაავადებასთან დაკავშირებული პათოფიზიოლოგიური პროცესების სპეციფიკურ მახასიათებლებს (Jack CR Jr et al., 2011). დემენციის ბიომარკერები თავის ტვინში პათოლოგიურ ცვლილებებს ასახავს და გამოიყენება ალცჰაიმერის დაავადების პათოლოგიის არსებობის გამოსავლენად და დასადასტურებლად. სითხის ბიომარკერები ასახავს ანომალური ცილის (ამილოიდ და ტაუ) კონცენტრაციას სისხლში ან თავ-ზურგტვინის სითხეში (თზს), ხოლო გამოსახვითი ბიომრკერები – ტვინის სტრუქტურულ ცვლილებებს ან/და სპეციფიკური ცილების დაგროვების კვალს თავის ტვინის სკანირების საშუალებით.
ბიომარკერების გამოვლენა პასუხობს კითხვაზე მიმდინარეობს თუ არა ტვინში ნეიროდეგენერაციული პროცესი. მნიშვნელოვანია: პოზიტიური ბიომარკერი ავტომატურად არ ნიშნავს კლინიკური დემენციის დიაგნოზს (ანუ მარტივად რომ ვთქვათ ალცჰაიმერის დაავადების კლინიკურ გამოვლენას). ადამიანი შეიძლება წლობით ატარებდეს პათოლოგიურ ბიომარკერს, კოგნიტური სიმპტომების გარეშე, ამ შემთხვევაში ის შეიძლება ასახავდეს პრეკლინიკურ ფაზას.
სკრინინგის პროცედურა მოიცავს როგორც სპეციალურად შექმნილ კითხვარებს კოგნიტური (შემეცნებით, გონივრულ) ფუნქციის შესამოწმებლად, ასევე ლაბორატორიული და ნეიროვიზუალური კვლევებს, ის პასუხობს კითხვაზე ახასითებს თუ არა ადამიანს გონებრივიფუნქციის ცვლილება ან/და სომატური ცვლილება, როემლსაც შეუძლია დემენციის გამოწვევა. კოგნიტური სკრინინგის ამოცანაა ადრეული კოგნიტიური გაუარესების გამოვლენა და იმ ადამიანების გამოყოფა, ვინც სიღრმისეულ კლინიკურ შეფასებას, ბიომარკერულ ტესტებს, ნეიროვიზუალიზაციას, სპეციალისტის კონსულტაციას, საჭიროებს. მოკლედ, რომ ვთქვათ ბიომარკერი ეძებს პათოლოგიას და სკრინინგი ეძებს სიმპტომს. ორივე საჭიროა, ერთი მეორეს ვერ ჩაანაცვლებს.

თავდაპირველად ალცჰაიმერის დაავადების (ად) სარწმუნო დიაგნოზი გარდაცვალების შემდეგ პატომორფოლოგიური ანალიზით დგებოდა. მაგრამ სიცოცხლეში ისმებოდა ალცჰაიმერის დაავადების ‘სავარაუდო’ (probable) (ან ‘შესაძლებელი’/possible) დიაგნოზი ამ დროისათვის დადგენილი კლინიკური კრიტერიუმების საფუძველზე (Guy M McKhann et al.,1984, 2011). მრავალი კვლევითი მეთოდი, რომელიც მიზნად ისახავს მეხსიერებისა და აზროვნების შეფასებას, გამოიყენება საექიმო პრაქტიკაში დემენციის (უპირატესად ალცჰაიმერის დაავადების) დიაგნოსტიკისათვის. მაგრამ ეს კოგნიტური ცვლილებები ასახავს დაავადების იმ ეტაპს, როდესაც ტვინი უკვე საგრძნობლად დაზიანებულია. მკვლევარები იმედოვნებენ, რომ გამოავლენენ ისეთ საშუალებებს, როდესაც დაავადება გამოიცნობა ადრეულ სტადიაზე და მკურნალობა დაიწყება იმაზე ადრე, ვიდრე კლინიკური სიმპტომები იჩენს თავს. ასეთ ბიომარკერებს შორის განიხილება პათოლოგიური ცილების (ბეტა-ამილოიდი და ტაუ) დაგროვება ტვინში, რომლის აღმოჩენა თავ-ზურგტვინის სითხეში და ნეიროვიზუალური კვლევების საშუალებით ხორციელდება. დემენციის მქონე პირებში პათოლოგიური ცილების ირგვლივ დაგროვილმა მონაცემებმა საფუძველი დაუდო ალცჰაიმერის ასოციაციას და სიბერის შემსწავლელი ინსტიტუტის ერთობლივ წინადადებას AT(N) ბიომარკერების კლასიფიკაციური სისტემის გამოყენებას პათოლოგიური პროცესის შესაფასებლად ცოცხალ პაციენტებში (in vivo), ეს, ავტორების თვალსაზრისით, ხელც შეუწყობდა ‘კვლევის ფარგლებში’ ალცჰაიმერის დაავადების განსაზღვრას მხოლოდ ბიოლოგიური კონსტრუქციის არსებობის საფუძველზე (ბიომარკერებით). და უკვე ზემოთ მოხსენიებულ ცილებს (A გულისხმობს Aβ ფოლაქებს, T -ფიბრილურ ტაუს) ნეიროდეგენერაციის ან ნეირონალური დაზიანების მარკერები დაემატა, რაც ვლინდება სტრუქტურული ნეუროვიზუალური კვლევებით (Jack CR Jr et al., 2018) (ტაბულა 1). 2024 წელს ალცჰაიმერის ასოციაციამ წინადადება წარმოადგინა, რომ ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოზი დაისვას არა მხოლოდ კლინიკურად, არამედ ბიოლოგიურადაც, რათა შექმნილიყო ხიდი კვლევით და კლინიკურ მიდგომებს შორის. ეს ეყრდნობა ძირითად პრინციპს, რომ დაავადება წარმოადგენს უწყვეტ პროცესს, რომელიც იწყება ტვინში დაავადების პროცესებთან დაკავშირებული მორფოლოგიური ცვლილებებით უსიმპტომო პირებში. შემდგომ ამ ცვლილებების განვითარებასთან პარალელურად ჩნდება და პროგრესირებს უკვე კლინიკური ნიშნები (Jack CR Jr et al., 2024). დაავადების სამი ფაზა გამოიყოფა: პრესიმპტომური (ასიმპტომური მაგრამ რისკის ქვეშ – Dubois et al., 2024; პრეკლინიკური მაგრამ უკვე ად – Jack CR Jr et al., 2024), როდესაც კოგნიტური ცვლილებები (ჩივილები) არ არის, მაგრამ ბიომარკერები მიუთითებენ ბიოლოგიურ პროცესის დაწყებას; მეორე ფაზა არის მსუბუქი კოგნიტური დარღვევა (MCI), როდესაც ჰიპოკამპის მიდამოს ნეირონების შემცირება იწვევს მოკლე მეხსიერების პრობლემებს (2-7 წელი) და მესამე ფაზა – გამოკვეთილი ალცჰაიმერის დაავადება როგორც მოკლე, ასევე გრძელვადიანი მეხსიერებისა და ქცევითი პრობლემებით და პროგრესირებს პაციენტის სიკვდილამდე (3-8 წელი) (Gunes S et al., 2022). თუმცა ალცჰეიმერის დაავადებაზე მომუშავე საერთაშორისო ჯგუფმა გააკრიტიკა ალცჰაიმერის ასოციაციის სწორხაზოვანი ბილოგიური დიაგნოსტიკის კონცეფცია და დატოვა კლინიკური დიაგნოზის სივრცე მხოლოდ იმ პაციენტებისათვის, რომლებიც კოგნიტური სიმპტომებს ავლენენ (Dubois et al., 2024). ყველა სხვა პრეკლინიკური მოდელი წარმოადგენს მხოლოდ რისკის შეფასების საფუძველს, რადგან ერთ-ერთი კვლევის თანახმად პოზიტიური ბიომარკერების (თუნდაც ამილოიდ-ტაუ კომბინაციის) მქონე და იმავდროულად კოგნიტური სიმპტომების არმქონე პირთა შემდგომი პროგრესირება (დაკვირვება გრძელდებოდა საშუალოდ 3.5 წელი) კლინიკურ MCI-დე ან ალცჰაიმერამდე არ აღემატება 50% (Ossenkoppele R et al., 2022). ამიტომაც ალცჰაიმერის დაავადების კონცეფცია ჩამოყალიბდა როგორც კლინიკო-მორფოლოგიური ერთობა და რჩება ამ ერთობად, სადაც მორფოლოგიური ცვლილებები აუცილებელი, მაგრამ არასაკმარისია რათა დაისვას ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოზი (Dubois et al., 2024).

ტაბულა 1. AT(N) ბიომარკერთა დაჯგუფება

A: აგრეგირებული (შეკავშირებული, ამილოიდური ფოლაქის სახით) Aβ ან ასოცირებული პათოლოგიური მდგომარეობა

                თავ-ზურგტვინის სითხეში (ლიქვორში) Aβ42, ან Aβ42/Aβ40 შეფარდება

                ამილოიდ-პეტ სკანირება (Amyloid PET)

T: აგრეგირებული (შეკავშირებული) ტაუ (ნეიროფიბრილური გორგლები) ან ასოცირებული პათოლოგიური მდგომარეობა

                თავ-ზურგტვინის სითხეში (ლიქვორში) ფოსფორილირებული ტაუ

                ტაუ პეტ სკანირება (Tau PET)

(N): ნეიროდეგენერაცია ან ნეირონალური დაზიანება

                სტრუქტურული მრტ   (ატროფია)

                ფლუოროდეზოქსიგლუკოზა პეტ სკანი FDG PET (ჰიპომეტაბოლიზმი)

                თავ-ზურგტვინის სითხეში (ლიქვორში) საერთო ტაუ

კლინიკურმა კვლევებმა აჩვენა, რომ თავ-ზურგტვინის სითხის  ბიომარკერების შედეგების გათვალისწინება მნიშვნელოვნად ეხმარება ალცჰაიმერის დემენციის დიაგნოზის გამოტანას და შესაბამისად ხელს უწყობს პაციენტის დროულ  და სწორ მართვის სტრატეგიის არჩევაში. კერძოდ, თზს კვლევა შეიძლება დაეხმაროს დემენციის ეტიოლოგიური სახეობის გამოვლენას, დაზუსტდეს (ან შეიცვალოს) მკურნალობის ტაქტიკა. აღსანიშნავია, რომ თზს უნივერსალური მასალაა, რომელიც მოგვაწოდებს ინფორმაციას როგორც Aβ ამილოიდზე, ასევე ტაუ და ნეიროდეგენერაციულ მარკერებზე.  ამიტომაც თზს ბიომარკერები ფართოდ არის დანერგილი როგორც დამატებითი დიაგნოსტიკური საშუალება მრავალ ქვეყანაში (Wang MY et al., 2025).  კვლევებმა აჩვენა რომ თზს ბიომარკერებმა  კოგნიტური დარღვევების მქონე პაციენტთა დიაგნოზი 25%-ში  შეცვალა (Hazan et al., 2023; WangMY et al., 2025).   თზს არის თავის ტვინის პათოლოგიური ცვლილებების სანდო ინდიკატორი, მასში შეიძლება გამოვლინდეს Aβ42 და Aβ42/Aβ40 ფარდობა, ასევე ფოსფორილირებული ტაუ (p-tau) და საერთო ტაუ (როგორც ნეიროდეგენერაციის ამსახველი მარკერები). ნეიროტოქსიური ამილოიდური ფრაგმენტების აგრეგაცია უჯრედგერეთა სივრცეში ფოლაქების სახით წინ უსწრებს ტაუ-ცილების ჰიპერფოსფორილირებას, ოლიგომერებად ჩამოყალიბებას და საბოლოოდ ნეიროფიბრილურ გორგლებად (NFT) გგადაქცევას. ბიომარკერების სახეობები და მათი გამოყენების დროითი ფანჯარა ალცჰაიმერის დაავადების დროს ქვემოთ მოცემულ სურათზეა წარმოდგენილო (Gunes S al., 2022).

ნეიროგამოსახულებითი ბიომარკერები ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოსტიკის, პროგრესირების მონიტორინგისა და კლინიკური კვლევების განუყოფელი ნაწილია. ნეირონული დეგენერაციის ბიომარკერებიდან ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ აღიარებულია ფლუოროდეოქსიგლუკოზის პეტ სკანირება (FDG-PET), რომელიც ზომავს თავის ტვინში გლუკოზის მეტაბოლიზმს. მიიჩნევა, რომ ეს მეთოდი დემენციის სხვადასხვა ფორმების (ალცჰაიმერის, ფრონტოტემპორალური და ლევი სხეულაკების) დიფერენციაციის კარგი საშუალებაა (Shivamurthy VKN et al., 2014; Minoshima S et al., 2022); ტემპორო-პარიეტალურ რეგიონებში ჰიპომეტაბოლიზმის გამოვლენა ხშირად სტრუქტურულ ატროფიის განვითარებამდეც ხდება და დაავადების ადრეულ ნიშნად ითვლება. ასევე გამოიყენება SPECT სკანირება ცერებრული სისხლის მიმოქცევის შესაფასებლად, რაც ეხმარება ექიმებს ალცჰაიმერის დიფერენცირებაში სხვა მდგომარეობებისგან, როგორიცაა ფრონტოტემპორალური დემენცია (Tripathi SM et al., 2025).

დღესდღეობით სპეციფიკური მოლეკულური მარკერები საშუალებას გვაძლევს უშუალოდ დავინახოთ პათოლოგიური ცილოვანი ჩანართები თავის ტვინში. ნაკლებადინვაზიური (არაინვაზიური) მეთოდი, ამილოიდური პეტ (PET) სკანირება ავლენს ბეტა-ამილოიდურ ფოლაქებს, ამილოიდური PET ვიზუალიზაციის დროს. ინექციური რადიოფარმაცევტული საშუალება (ლიგანდი) რომელიც მონიშნულია რადიოიზოტოპით („ტრეისერი“, მაგ., ფტორი F18) ადვილად იოლად გადის ჰემატოენცეფალურ ბარიერს და უკავშირდება შესაბამის სამიზნე სუბსტრატს (მაგ., Aβ ფოლაქის აგრეგატებს). რადიოიზოტოპი დაშლის პროცესში ასხივებს პოზიტრონებს მისი დაშლისას, რასაც PET აპარატის პოზიტრონული კამერა ზომავს. ამილოიდ პეტ სკანირების პირველი შედეგები გამოქვეყნდა 2004 წელს რადიონუკლიდი კარბონ11-ს (C-11 PiB) მონიშნული ‘ტრესერის’ გამოყენებით, რომელსაც მოკლე ნახევარდაშლის პერიოდი ქონდა (20 წუთი) (Klunk WE et al., 2004). 2012 წლიდან კი დაინერგა ,ამჟამად პრაქტიკაში მიღებული, ფტორ-18 ლიგანდები, რომელთა ნახევარდაშლის პერიოდი საგრძნობლად გრძელი არის (110 წუთი).
პროსპექტულმა Aβ PET კვლევებმა აჩვენა, რომ Aβ-ს დაგროვება (დალექვა) შეიძლება დაიწყოს შესამჩნევ კოგნიტურ დაქვეითებამდე 2 ათწლეულით ადრე (Villemagne et al., 2013), რაც განსაზღვრავს გახანგრძლივებულ პრესიმპტომატურ ფაზას. გარდა ამისა, MCI-ის მქონე ადამიანებში, მაღალი Aβ PET სიგნალი პროგნოზირებს ალცჰაიმერის დაავადებაში გადასვლის უფრო მაღალ რისკს და პირიქით, მათში, ვისაც ამილოიდურ PET-ზე უარყოფითი შედეგი აქვს, MCI-დან ალცჰაიმერის დაავადებაში პროგრესირების ალბათობა მნიშვნელოვნად დაბალია [82–84]. ასევე აღინიშნა, რომ კოგნიტური დაქვეითების ხარისხი პირდაპირ პროპორციულია ამილოიდის დეპონირებისა MCI-ის მქონე ადამიანებში [85] და ამილოიდური PET შეიძლება დაეხმაროს კოგნიტური დაქვეითების და დაავადების პროგრესირების რისკის ქვეშ მყოფი ადამიანების გამოვლენაში. (Tripati et al., 2025)
კლინიკური თვალსაზრისით, ამილოიდური PET სკანირების უარყოფითი შედეგი ამცირებს იმის ალბათობას, რომ კოგნიტური ცვლილებები განპირობებულია ალცჰაიმერის დაავადების მორფოლოგიური ცვლილებებით, მაგრამ არ გამორიცხავს ტვინის სხვა პათოლოგიებს. ამის საპირისპიროთ, ამილოიდური PET დადებითი პასუხის სიხშირე იზრდება ასაკთან ერთად კოგნიტურად ნორმალურ პირებში; ამიტომ, კლინიკური კონტექსტი კრიტიკულია იმის დასადგენად, არის თუ არა ალცჰაიმერის დაავადების პათოლოგია კონკრეტულ პაციენტში კოგნიტური დაქვეითების პირველადი თუ ხელშემწყობი მიზეზი (Chiotis et al., 2026).

ალცჰაიმერის ასოციაციისა და ბირთვული მედიცინისა და მოლეკულური ვიზუალიზაციის საზოგადოების (SNMMI) მიერ შეკრებილმა სამუშაო ჯგუფმა განაახლა ამილოიდური პეტ 2013 წლის შესაბამისი გამოყენების კრიტერიუმები (შგკ) და შეიმუშავა tau PET-ის ახალი შგკ, რათა დაეხმაროს ალცჰაიმერის დაავადებაზე ეჭვმიტანილი ადამიანების დიაგნოზირებას (Rabinovici G.et al., 2025).
მათი გამოყენების ყველაზე ძლიერი მტკიცებულებები მოიცავს:
ა) მსუბუქი კოგნიტური დარღვევის მქონე პირთა შეფასებას და პროგნოზს; ბ) დემენციის მქონე პირთა შეფასებას, როდესაც მიზეზი ზუსტად არ არის ცნობილი (მყარი ან პროგრესული მეხსიერების აუხსნელი დაქვეითება რომელიც მტკიცდება კლინიკური შეფასებით; ატიპური კლინიკური მანიფესტაცია; მოულოდნელად ახალგაზრდა დაწყების ასაკი; თანმხლები მდგომარეობის არსებობა); გ) ახალი დაავადება-მოდიფიცირებადი თერაპიებით მკურნალობის ვარგისიანობის დადგენას და ამ მკურნალობაზე რეაგირების მონიტორინგს.

ძირითადი დაკვირვებები, აღმოჩენები და ვარაუდები თავმოყრილია ალცჰაიმერის დაავადების მიმდინარე „შეთანხმებულ“(consensus) დიაგნოსტიკურ მითითებებში (გაიდლაინებში). ეს გაიდლაინები ეფუძნება იმ ჰიპოთეზას, რომ ამილოიდური ფოლაქებისა და ნეიროფიბრილური გორგლების (NFT) ფარდობითი დონეები ტვინის კონკრეტულ რეგიონებში განასხვავებს ალცჰაიმერის დაავადების დემენციას ნორმალური კოგნიტური დაბერებისგან. ამილოიდურ ჰიპოთეზასთან თანახვედრაში გაიდლაინები მიიჩნევს, რომ Aβ და ტაუ პათოლოგია არის ალცჰაიმერის დაავადების სპეციფიკური მარკერი სიმპტომურ და შესაძლოა პრეკლინიკურ და პროდრომულ სტადიებზეც, სადაც Aβ ითვლება ტაუ პათოლოგიის (და ალცჰაიმერის დაავადებასთან ასოცირებული სხვა პათოლოგიების) გამომწვევ მიზეზად (Morris et al., 2018). ამილოიდის დაგროვებისა და ად შორის გამოვლენილი კავშირის მიუხედავად, ამილოიდის დაგროვება ასევე მუდმივად გვხვდება კოგნიტურად ჯანმრთელ ადამიანებში (Jansen WJ et al., 2015; 2022). ეს ბადებს კითხვას, თუ რას წარმოადგენს ამილოიდის დაგროვება (დეპონირება) ალცჰაიმერის დაავადების დიაგნოზისთვის: პათოგნომურ თუ აუცილებელ მახასიათებელს (Tripathi et al., 2025). მეორეს მხრივ, კვლევები მიუთითებს, რომ არც ამილოიდური ფოლაქები და არც ნეიროფიბრილური გორგლების (NFT) დეპოზიტები არ არის მხოლოდ ად-ს დამახასიათებელი, რადგან ეს პათოლოგიები ასევე გვხვდება სხვა ნეიროდეგენერაციულ მდგომარეობებში, როგორიცაა ინსულტის შემდგომი სინდრომები [268], პარკინსონის დაავადება (PD) [203], ტრავმული ტვინის დაზიანება (TBI) [140], აივ-დემენცია [288], ლუის სხეულებით გამოწვეული დემენცია (LBD) [54] და ტყვიით მოწამვლა [158].

მიუხედავად იმისა, რომ ალცჰაიმერის დაავადების ამილოიდური კასკადის ჰიპოტეზა წამოაყენეს წინა საუკუნის 90-ნების დასაწყისში, დღემდე არ წყდება დებატები, რამდენად ამილოიდური თეორია ად არის წამყვანი მის პთოგენეზში (Selkoe & Hardy, 2016). თეორია გულისხმობს, რომ ბეტა ამილოდიების გადამეტებული წარმოქმნა (ამილოიდ პრეკურსორი ცილისაგან APP) და ოლიგომერიოზაცია მათი შემდგომი უჯრედგარეთა ამილოიდური ფოლაქებში გადაქცევით წარმოადგენს ად-ს პატოგენეზის ძირითად მექანიზმს. მოგვიანებით გამოვლინდა, რომ ბეტა ამილოიდის მცირე ხსნადი ოლიგომერები (AβO) წარმოდგენს ამილოიდების ყველაზე ნეიროტოქსიურ ფორმას (Cline EN et al., 2018).
მეორე მხრივ, ტაუ-ცილების პათოლოგია ად-ს პათოლოგიის განუყოფელი ნაწილია. ციტოჩონჩხიდან (სადაც ტაუ ცილები ნორმალურ ფიზიოლოგიურ ვითარებაში ციტოჩონჩხის სტაბილიზაციას ემსახურება მიკროტუბულებთან შეკავშირების მეშვეობით) გამოყოფის შემდეგ, ჰიპერფოსფოლირილებული ტაუ-ცილები ქმნიან ფილამენტებს, რომლებიც შემდეგ აგრეგირდება გორგლების სახით და ვრცელდება ნეირონებში, საბოლოოდ კი ვითარდება ნეიროფიბრილური გორგლები (NFT). გარდა იმისა, რომ პათოლოგიური ტაუ არღვევს მიკროტუბულების აწყობასა და სტაბილურობას, რაც იწვევს ნეირონების არქიტექტურულ დაზიანებას და ინტრანეირონული ტვირთის ტრანსპორტირების დარღვევას, სინაფსურ რეგიონებში ტაუ-ცილების გორგლებმა შეიძლება ხელი შეუშალოს აქსონურ ტრანსპორტირებას და შემდგომ სინაფსურ კომუნიკაციას ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში (Abdulkhaliq AA et al., 2026). იმავდროულად ტაუს გავრცელება ნეირონებს შორის ხდება ექსტრაუჯრედოვანი სივრცით, სადაც ხსნადი ფოსფორილირებული ტაუს უმეტესობა ტრანსმემბრანულად გადადის ნეირონიდან გარე სივრცეში. გამოთავისუფლების შემდეგ, ტაუს შეწოვა შესაძლებელია მიმღები უჯრედების მიერ ენდოციტოზის საშუალებით [რასაც პრიონის მაგვარი გავრცელების მექანიზმს უწოდებენ] (d’Errico P, Meyer-Luehmann M., 2020). ტაუ პათოლოგია მჭიდრო კავშირშია სინაპსური აქტივობისა და ნეირონთა რიცხვის შემცირებასთან (). მეტიც, მკვლევარები საუბრობენ ამილოიდ-β-სა და ტაუ-ს სინერგიულ ეფექტებზე ალცჰაიმერის დაავადების პათოგენეზში (Abdulkhaliq AA et al., 2026). ტაუ-PET კვლევა შედარებით გვიან იქნა დანერგილი, ხოლო 18F-ფლორტაუციპირმა, პირველი თაობის ტაუ-PET ტრეისერმა, ცოტა ხნის წინ აჩვენა კლინიკური ვალიდურობის წინასწარი მტკიცებულება (Pontecorvo et al., 2019) და დამტკიცდა წელს FDA-ს მიერ ტაუ ნეიროფიბრილური გორგლების სიმკვრივისა და განაწილების in viv შესაფასებლად [Jie CVML et al., 2021]. საინტერესოა, რომ კოგნიტური დაქვეითების გარეშე მონაწილეზე ჩატარებულ ხანგრძლივ კვლევისას, რომლებსაც ჩაუტარდათ ამილოიდური და ტაუ-პოზიტრონული ტომოგრაფია (PET) და რომლებიც მინიმუმ 2 წლის განმავლობაში იმყოფებოდნენ დაკვირვების ქვეშ, მხოლოდ იმათ, ვისაც ტაუ-დადებითი შედეგები ქონდათ განუვითარდათ კოგნიტური დაქვეითება კლვევის დაკვირვების პერიოდში. როგორც ტაუ-მ, ასევე ამილოიდმა აჩვენა კავშირი კოგნიტურ დაქვეითებასთან; თუმცა, მხოლოდ ტაუ დარჩა მნიშვნელოვანი, როდესაც ორივე ცვლადი ჩართული იყო ანალიზში. ეს შედეგი ადასტურებს იმ აზრს, რომ კოგნიტური დაქვეითება უპირატესად გამოწვეულია ტაუ-ს პათოლოგიით და შეესაბამება დაკვირვებებს, რომ ტაუ-ს დეპონირება ნეოკორტექსში ვლინდება დაავადების პროგრესირებისას (Ossenkoppele R et al., 2021). ტაუ-PET აღემატება ამილოიდურ PET-ს პრეკლინიკური და პროდრომული კოგნიტური ცვლილებების პროგნოზირების თვალსაზრისით., რადგან ტაუ ცილის დალექვის ინტენსივობა და ლოკალიზაცია უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული კოგნიტურ გაუარესებასთან და ნეირონების დაზიანებასთან, ვიდრე ამილოიდი, ტაუ მარკერების განაწილება ტვინში ზუსტად მიჰყვება დაავადების კლინიკურ სტადიებს (Lee H et al., 2023; Tripathi SM et al., 2025).
ტაუ-პეტ-ის გამოყენება შემდეგ ვითარებებშია შესაბამისი (Robinovici et al., 2025; AA & SNMM 2025):
ა) მსუბუქი კოგნიტური დარღვევის მქონე პირთა (ან 65 წელზე ახალგაზრდა ან ეჭვით ად-ზე) პროგნოზს; ბ) დემენციის მქონე პირთა პროგნოსტულ შეფასებას (ატიპური კლინიკური მანიფესტაცია; მოულოდნელად ახალგაზრდა დაწყების ასაკი; ად-ზე ეჭვით).

მოლეკულური (პეტ) მარკერების ფართო დანერგვამდე სტრუქტურულ ნეიროვიზულაურ მეთოდებს დიდი ყურადღება ექცეოდა ად-ს შემთხვევების ადრეულ დიაგნოსტიკის ხელშეწყობისთვის (). ეს იმით არის განპირობებული, რომ სტრუქტურული ატროფია ასახავს ად-ს დამახასიათებელი რეგიონალური მორფოლოგიურ ცვლილებებს. ამას მიეკუთვნება საფეთქლის წილის მედიალური ნაწილის (კერძოდ, ჰიპოკამპისა და ენტორინალური ქერქის) და კეფის წილის უკანა ნაწილის (კუთხის ხვეული) ატროფია. სტრუქტურული მაგნიტურ რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI/მრტ) ასევე მნიშვნელოვანია დემენციის სხვა მიზეზების გამოსარიცხავად, კერძოდ სიმსივნური ან ვასკულური პროცესის, და ასევე ად-ს დიფერენცირებისათვის დანარჩენ ნეიროდეგენერაციულ დემენციებისაგან (Harper L et al., 2014; Yu Q et al., 2021; ). კოგნიტური დარღვევის მქონე პაციენტების კლინიკური გამოკვლევის პროცესში ტვინის ვიზუალიზაციის შედეგების ინტერპრეტაციის მგრძნობელობის, სანდოობისა და დიგნოსტიკური ღირებულების მაქსიმალურად გაზრდის მიზნით, მნიშვნელოვანია, ვალიდური შეფასების სკალების გამოყენება (Harper L et al., 2015). მათ რიცხვს მიეკუთვნება გლობალური ქერქული ატროფიის სკალა (GCA), მედიალური საფეთქლის ატროფიის სკალა (MTA), უკანა ატროფიის სკალა (PA – Koedamf), პარკუჭების გაფართოვების შეფასება, თეთრი ნივთიერების ჰიპერინტენსიობის (WMH) შეფასების Fazekas-ის სკალა და სხვები (Wahlund LO et al., 2016). ვიზუალური შეფასების სკალები ეხმარება ნეირორადიოლოგს გლობალურ და რეგიონალურ ატროფიის (შემცირების shrinkage) და თეთრი ნივთიერების ცვლილებების რაოდენობრივ განსაზღვრაში. ვიზუალური შეფასების სკალები არ საჭიროებს სპეციალიზებულ პროგრამულ უზრუნველყოფას ან ექსპერტულ ცოდნას, სწრაფად გამოიყენება და სპეციალურად რუტინულ მრტ-სთან გამოსაყენებლად არის შექმნილი. საფეთქლის მედიალური წილის ატროფია როგორც დამხმარე მახასიათებელი იყო შეტანილი საერთაშორისო ექსპერტთა ჯგუფის (IWG) მიერ შემოთავაზებულ ‘სავარაუდო’ ად-ს გადასინჯულ დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმებში (Dubois et al., 2007). ავტორები მიუთითებენ, რომ საფეთქლის მედიალური სტრუქტურების მრტ ვიზუალიზაცია შეიცავს ჰიპოკამპის ატროფიის თვისებრივ შეფასებას შელტონის MTA სკალის მეშვეობით (Scheltens et al., 1992). სტრუქტურული ბიომარკერებიდან ყველაზე ვალიდური და ხელმისაწვდომი მეთოდია მაგნიტურ-რეზონანსული ტომოგრაფია (MRI). MRI-ს მეშვეობით ხდება ჰიპოკამპისა და მედიალური საფეთქლის წილის მოცულობის შემცირების (ატროფიის) გაზომვა, რაც ალცჰაიმერის დაავადების კლასიკური ნიშანია. კომპიუტერული ტომოგრაფია (CT) უფრო ნაკლებად მგრძნობიარეა ადრეული სტრუქტურული ცვლილებების მიმართ, თუმცა ის ფართოდ გამოიყენება დემენციის სხვა შექცევადი მიზეზების, მაგალითად სიმსივნის ან ჰემატომის გამოსარიცხად (Tripathi SM et al., 2025). მოყვანილი მოლეკულური ბიომარკერების ტესტების ჩატარება შეიძლება იყოს შეზღუდული მათი ინვაზიურობის (თზტ სითხე) და მაღალი ხარჯის (პეტ) ან კიდევაც საჭირო დიაგნოსტიკური მოწყობილობის მიუწვდომლობის გამო. ასეთ პირობებში (პირველ რიგში განვითარებად ქვეყნებში და საქართველოში) მრტ კვლევის დიაგნოსტიკური ფასი შეუცვლელია.

გამოყენებული ლიტერატურა:

1. Islam, M.R., et al. (2023). Accuracy of the Montreal Cognitive Assessment tool for detecting mild cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis. Alzheimer’s & Dementia, 19(7), 3002-3013.
2. Abayomi, S.N., et al. (2024). The diagnostic accuracy of the Mini-Cog screening tool for the detection of cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis. PLOS ONE, 19(3), e0298686.
3. Yang CH, Lin YT, Hsieh MH, Hwang TJ. A re-evaluation study and literature review on AD8 as a screening tool for dementia. PLoS One. 2025 May 5;20(5):e0321570. doi: 10.1371/journal.pone.0321570. PMID: 40323929; PMCID: PMC12052112.
4. Valletta M, Vetrano DL, Gregorio C, Rizzuto D, Winblad B, Canevelli M, Andersson S, Dale M, Fredolini C, Laukka EJ, Fratiglioni L, Grande G. Blood biomarkers of Alzheimer’s disease and progression across different stages of cognitive decline in the community. Nat Commun. 2025 Nov 23;16(1):10412. doi: 10.1038/s41467-025-66728-2. PMID: 41276530; PMCID: PMC12644782.
5. Wang, MY., Chen, KL., Huang, YY.et al. Clinical utility of cerebrospinal fluid Alzheimer’s disease biomarkers in the diagnostic workup of complex patients with cognitive impairment. Transl Psychiatry 15, 130 (2025).
6. Tripathi, S. M., Chutia, P., & Murray, A. D. (2025). Neuroimaging Biomarkers in Alzheimer’sDisease.Journal of Dementia and Alzheimer’s Disease, 2(4), 37.
7. Jack CR Jr, Bennett DA, Blennow K, Carrillo MC, Dunn B, Haeberlein SB, Holtzman DM, Jagust W, Jessen F, Karlawish J, Liu E, Molinuevo JL, Montine T, Phelps C, Rankin KP, Rowe CC, Scheltens P, Siemers E, Snyder HM, Sperling R; Contributors. NIA-AA Research Framework: Toward a biological definition of Alzheimer’s disease. Alzheimers Dement. 2018 Apr;14(4):535-562. 
8. McKhann GM, Knopman DS, Chertkow H, Hyman BT, Jack CR Jr, Kawas CH, Klunk WE, Koroshetz WJ, Manly JJ, Mayeux R, Mohs RC, Morris JC, Rossor MN, Scheltens P, Carrillo MC, Thies B, Weintraub S, Phelps CH. The diagnosis of dementia due to Alzheimer’s disease: recommendations from the National Institute on Aging-Alzheimer’s Association workgroups on diagnostic guidelines for Alzheimer’s disease. Alzheimers Dement. 2011 May;7(3):263-9.
9. McKhann G, Drachman D, Folstein M, Katzman R, Price D, Stadlan EM. Clinical diagnosis of Alzheimer’s disease: report of the NINCDS-ADRDA Work Group under the auspices of Department of Health and Human Services Task Force on Alzheimer’s Disease. Neurology. 1984;34:939–44.
10. Hazan J, Wing M, Liu KY, Reeves S, Howard R. Clinical utility of cerebrospinal fluid biomarkers in the evaluation of cognitive impairment: a systematic review and meta-analysis. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2023;94:113–20.
11. Jack CR Jr, Andrews JS, Beach TG, Buracchio T, Dunn B, Graf A, Hansson O, Ho C, Jagust W, McDade E, Molinuevo JL, Okonkwo OC, Pani L, Rafii MS, Scheltens P, Siemers E, Snyder HM, Sperling R, Teunissen CE, Carrillo MC. Revised criteria for diagnosis and staging of Alzheimer’s disease: Alzheimer’s Association Workgroup. Alzheimers Dement. 2024 Aug;20(8):5143-5169. 
12. Shivamurthy VK, Tahari AK, Marcus C, Subramaniam RM. Brain FDG PET and the diagnosis of dementia. AJR Am J Roentgenol. 2015 Jan;204(1):W76-85. 
13. Minoshima S, Cross D, Thientunyakit T, Foster NL, Drzezga A. ¹⁸F-FDG PET Imaging in Neurodegenerative Dementing Disorders: Insights into Subtype Classification, Emerging Disease Categories, and Mixed Dementia with Copathologies. J Nucl Med. 2022 Jun;63(Suppl 1):2S-12S. 
14. Gunes S, Aizawa Y, Sugashi T, Sugimoto M, Rodrigues PP. Biomarkers for Alzheimer’s Disease in the Current State: A Narrative Review. Int J Mol Sci. 2022 Apr 29;23(9):4962. 
15. Dubois B, Villain N, Schneider L, Fox N, Campbell N, Galasko D, Kivipelto M, Jessen F, Hanseeuw B, Boada M, Barkhof F, Nordberg A, Froelich L, Waldemar G, Frederiksen KS, Padovani A, Planche V, Rowe C, Bejanin A, Ibanez A, Cappa S, Caramelli P, Nitrini R, Allegri R, Slachevsky A, de Souza LC, Bozoki A, Widera E, Blennow K, Ritchie C, Agronin M, Lopera F, Delano-Wood L, Bombois S, Levy R, Thambisetty M, Georges J, Jones DT, Lavretsky H, Schott J, Gatchel J, Swantek S, Newhouse P, Feldman HH, Frisoni GB. Alzheimer Disease as a Clinical-Biological Construct-An International Working Group Recommendation. JAMA Neurol. 2024 Dec 1;81(12):1304-1311.
16. Dubois B, Villain N, Frisoni GB, Rabinovici GD, Sabbagh M, Cappa S, Bejanin A, Bombois S, Epelbaum S, Teichmann M, Habert MO, Nordberg A, Blennow K, Galasko D, Stern Y, Rowe CC, Salloway S, Schneider LS, Cummings JL, Feldman HH. Clinical diagnosis of Alzheimer’s disease: recommendations of the International Working Group. Lancet Neurol. 2021 Jun;20(6):484-496.
17. Ossenkoppele R, Pichet Binette A, Groot C, Smith R, Strandberg O, Palmqvist S, Stomrud E, Tideman P, Ohlsson T, Jögi J, Johnson K, Sperling R, Dore V, Masters CL, Rowe C, Visser D, van Berckel BNM, van der Flier WM, Baker S, Jagust WJ, Wiste HJ, Petersen RC, Jack CR Jr, Hansson O. Amyloid and tau PET-positive cognitively unimpaired individuals are at high risk for future cognitive decline. Nat Med. 2022 Nov;28(11):2381-2387.
18. Villemagne VL, Burnham S, Bourgeat P, Brown B, Ellis KA, Salvado O, Szoeke C, Macaulay SL, Martins R, Maruff P, Ames D, Rowe CC, Masters CL; Australian Imaging Biomarkers and Lifestyle (AIBL) Research Group. Amyloid β deposition, neurodegeneration, and cognitive decline in sporadic Alzheimer’s disease: a prospective cohort study. Lancet Neurol. 2013 Apr;12(4):357-67.
19. Chiotis K, Wang Y, La Joie R, Rabinovici GD. The Role of Amyloid-β and Tau PET in the New Era of Alzheimer Disease Therapies. J Nucl Med. 2026 Feb 2;67(2):175-185. 
20. Rabinovici GD, Knopman DS, Arbizu J, et al. Updated appropriate use criteria for amyloid and tau PET: A report from the Alzheimer’s Association and Society for Nuclear Medicine and Molecular Imaging Workgroup. Alzheimer’s Dement. 2025;21:e14338.
21. Morris GP, Clark IA, Vissel B. Questions concerning the role of amyloid-β in the definition, aetiology and diagnosis of Alzheimer’s disease. Acta Neuropathol. 2018 Nov;136(5):663-689.
22. Jansen, W.J.; Ossenkoppele, R.; Knol, D.L.; Tijms, B.M.; Scheltens, P.; Verhey, F.R.J.; Visser, P.J.; Amyloid Biomarker Study Group; Aalten, P.; Aarsland, D.; et al. g: A Meta-Analysis. JAMA 2015, 313, 1924–1938.
23. Jansen WJ, Janssen O, Tijms BM, Vos SJB, Ossenkoppele R, Visser PJ; Amyloid Biomarker Study Group; Aarsland D, Alcolea D, Altomare D,et al. Prevalence Estimates of Amyloid Abnormality Across the Alzheimer Disease Clinical Spectrum. JAMA Neurol. 2022 Mar 1;79(3):228-243. 
24. Selkoe DJ, Hardy J. The amyloid hypothesis of Alzheimer’s disease at 25 years. EMBO Mol Med. 2016 Jun 1;8(6):595-608.
25. Cline EN, Bicca MA, Viola KL, Klein WL. The Amyloid-β Oligomer Hypothesis: Beginning of the Third Decade. J Alzheimers Dis. 2018;64(s1):S567-S610.
26. Abdulkhaliq AA, Kim B, Almoghrabi YM, Khan J, Ajoolabady A, Ren J, Bahijri S, Tuomilehto J, Borai A, Pratico D. Amyloid-β and Tau in Alzheimer’s disease: pathogenesis, mechanisms, and interplay. Cell Death Dis. 2026 Jan 9;17(1):21.
27. d’Errico P, Meyer-Luehmann M. Mechanisms of Pathogenic Tau and Aβ Protein Spreading in Alzheimer’s Disease. Front Aging Neurosci. 2020 Aug 27;12:265.
28. Pontecorvo MJ, Devous MD, Kennedy I, Navitsky M, Lu M, Galante N, Salloway S, Doraiswamy PM, Southekal S, Arora AK, McGeehan A, Lim NC, Xiong H, Truocchio SP, Joshi AD, Shcherbinin S, Teske B, Fleisher AS, Mintun MA. A multicentre longitudinal study of flortaucipir (18F) in normal ageing, mild cognitive impairment and Alzheimer’s disease dementia. Brain. 2019 Jun 1;142(6):1723-1735.
29. Jie CVML, Treyer V, Schibli R, Mu L. Tauvid™: The First FDA-Approved PET Tracer for Imaging Tau Pathology in Alzheimer’s Disease. Pharmaceuticals (Basel). 2021 Jan 30;14(2):110.
30. Ossenkoppele R, Smith R, Mattsson-Carlgren N, Groot C, Leuzy A, Strandberg O, et al. Accuracy of tau positron emission tomography as a prognostic marker in preclinical and prodromal Alzheimer disease: a head-to-head comparison against amyloid positron emission tomography and magnetic resonance imaging. JAMA Neurol 2021;78:961–71.
31. Lee H, Gu Y, Seo SW, Moon SH. Tau positron emission tomography in tauopathies: A narrative review. Precis Future Med. 2023;7(1):7-24.
32. Klunk, W.E., et al., Imaging brain amyloid in Alzheimer’s disease with Pittsburgh Compound-B. Annals of Neurology, 2004. 55(3): p. 306-19.
33. Yu Q, Mai Y, Ruan Y, Luo Y, Zhao L, Fang W, Cao Z, Li Y, Liao W, Xiao S, Mok VCT, Shi L, Liu J; National Alzheimer’s Coordinating Center, the Alzheimer’s Disease Neuroimaging Initiative; Frontotemporal Lobar Degeneration Neuroimaging Initiative. An MRI-based strategy for differentiation of frontotemporal dementia and Alzheimer’s disease. Alzheimers Res Ther. 2021 Jan 12;13(1):23. 
34. Wahlund LO, Westman E, van Westen D, Wallin A, Shams S, Cavallin L, Larsson EM; From the Imaging Cognitive Impairment Network (ICINET). Imaging biomarkers of dementia: recommended visual rating scales with teaching cases. Insights Imaging. 2017 Feb;8(1):79-90.
35. Harper L, Barkhof F, Scheltens P, Schott JM, Fox NC. An algorithmic approach to structural imaging in dementia. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2014 Jun;85(6):692-8.
36. Jack CR Jr, Albert MS, Knopman DS, McKhann GM, Sperling RA, Carrillo MC, Thies B, Phelps CH. Introduction to the recommendations from the National Institute on Aging-Alzheimer’s Association workgroups on diagnostic guidelines for Alzheimer’s disease. Alzheimers Dement. 2011 May;7(3):257-62.
37. Harper L, Barkhof F, Fox NC, Schott JM. Using visual rating to diagnose dementia: a critical evaluation of MRI atrophy scales. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 2015 Nov;86(11):1225-33. 
38. Dubois B, Feldman HH, Jacova C, Dekosky ST, Barberger-Gateau P, Cummings J, Delacourte A, Galasko D, Gauthier S, Jicha G, Meguro K, O’brien J, Pasquier F, Robert P, Rossor M, Salloway S, Stern Y, Visser PJ, Scheltens P. Research criteria for the diagnosis of Alzheimer’s disease: revising the NINCDS-ADRDA criteria. Lancet Neurol. 2007 Aug;6(8):734-46.
39. Scheltens P, Leys D, Barkhof F, Huglo D, Weinstein HC, Vermersch P, Kuiper M, Steinling M, Wolters EC, Valk J. Atrophy of medial temporal lobes on MRI in “probable” Alzheimer’s disease and normal ageing: diagnostic value and neuropsychological correlates. J Neurol Neurosurg Psychiatry. 1992 Oct;55(10):967-72. 
40. AA & SNMM 2025. Appropriate Use Criteria for Amyloid and Tau PET Imaging 2025: A Clinician Summary. chrome-extension://efaidnbmnnnibpcajpcglclefindmkaj/https://pro.alz.org/files/download/4E3236FE-63A0-479F-AC9A-F86CBB142C4C.pdf
41. Hyman BT, Phelps CH, Beach TG, et al. National Institute on Aging-Alzheimer’s Association guidelines for the neuropathologic assessment of Alzheimer’s disease. Alzheimer’s and Dementia. 2012;8(1):1–13.